Historie Pyramide van Austerlitz
Patriae totus et ubique.
Geheel en al en overal voor het vaderland. Dat was de wapenspreuk van
maarschalk Marmont. Kenmerkend voor een generaal die voor zijn land
actief was in Frankrijk zelf, in Europa en daarbuiten.
197 jaar geleden, zaten
hier 240 genodigden aan lange tafels van een diner te
genieten, dat werd afgesloten met een groots vuurwerk. Het feest ter
gelegenheid van het gereedkomen van de pyramide met grootse
legermanoeuvres had de week daarvoor, op 12 oktober 1804, al
plaatsgevonden.
Stelt u zich eens voor wat een indruk dit vreemde monument toen moet
hebben gemaakt: een getrapte Egyptische piramide van 36 meter hoog,
bekroond door een 13 meter hoge obelisk op het hoogste punt van de
uitgestrekte, toen boomloze heidevlakte van de Utrechtse Heuvelrug!
En stelt u zich eens voor dat, hier vlak bij, een 3 kilometer lang
legerkamp heeft gelegen met 20.000 Franse en Bataafse soldaten, die met
kanonnen en paarden complete veldslagen oefenden ten aanschouwen van
duizenden bezoekers uit het hele land!
Achter de nu geheel begroeide berg, bijna onzichtbaar verscholen in het
bos, gaat één van de boeiendste verhalen schuil uit de Franse Tijd in
ons land, op dat moment de Bataafse Republiek.
Historie
Het verhaal begint met generaal Auguste Frédéric Louis Viesse de
Marmont, sinds de herovering vanToulon op de Engelsen in 1793 naaste
strijdmakker van Napoleon, die hem in 1804 benoemt tot
opperbevelhebber van het Frans-Bataafse leger in ons land.
Marmont krijgt de opdracht om zich op een invasie van Engeland voor te
bereiden.
Vanuit zijn hoofdkwartier in Utrecht treft hij een ongedisciplineerd
leger aan, gehuisvest in zeer
ongezonde kazernes verspreid over het land.
Tegen alle adviezen in, ook die van Napoleon, en op kosten van de
Bataafse regering concentreert
Marmnont in het voorjaar van 1804 zijn troepenmacht in het Kamp Utrecht
op de heidevlakte tussen Zeist en Woudenberg.
Een groot gebied eromheen wordt tot Frans grondgebied verklaard, hij
laat een 30-tal waterputten
slaan en een tentenkamp voor zijn drie divisies inrichten.
In het midden verrijst zijn eigen, 15 vertrekken grote tent, die hij
cadeau krijgt van de Bataafse
regering.Kanonstellingen worden opgeworpen en in de zomer weet Marmont
het ongeregelde leger met grootscheepse oefeningen tot een
gedisciplineerde troepenmacht te maken.
Voor de toestromende verkopers en uitbaters wijst hij drie plekken aan
waar zij zich mogen vestigen: Mannontville, Bois-en- Ville en
Petitville.
Achter het kamp laat hij een groot amfitheater aanleggen en uit Parijs
haalt hij een groep komedianten om zijn manschappen te vermaken. 'Het
mooiste kamp van de wereld met het best getrainde leger', schreef
Marmont later niet onbescheiden in zijn Memoires.
Dagboeken en brieven van soldaten uit het kamp bevestigen het beeld van
een plezierkamp met veel drank, eten en mooi aangelegde tuintjes rond de
tenten en de barakken.
Omdat het nog zo mooi weer is in het najaar van 1804, besluit Marmont
nog wat langer te blijven.
Maar zijn manschappen moeten dan wel wat te doen hebben.
Hij komt op het idee om een monument op te richten, dat nog eeuwen moet
herinneren aan zijn
verblijf en aan zijn leger hier op de heide. Maar uiteraard wordt het
gedenkteken officieel aan Napoleon opgedragen.
Geďnspireerd door de Egyptische veldtocht van Napoleon in 1798, waaraan
hij deelnam, kiest
Marmont voor een aarden piramide naar het voorbeeld van Gizeh, die als
een berg uit het vlakke
Hollandse landschap zou oprijzen.
Nadat zijn genieofficieren nauwkeurig de plek voor het monument bepaald
hebben, wordt in
ploegendienst in niet meer dan 27 dagen de piramide opgeworpen.
Met graszoden worden de treden gevormd en bovenop komt een houten
obelisk met omloop.
Vanaf deze omloop moet er toen een fantastisch uitzicht geweest zijn
over grote delen van Nederland.
Bronnen vermelden niet alleen een uitzicht op de Zuiderzee, maar ook op
Haarlem en zelfs op Kleef in Duitsland!
Als afbakening en bescherming van de piramide graven de soldaten een
droge gracht in een cirkel
erom heen, waarbij een wachtgebouwtje en brug als toegang dient. Een weg
voert rechtstreeks van de piramide naar de tent van Marmont.
Marmont doet er vervolgens alles aan om 'zijn' monument voor het
nageslacht veilig te stellen.
Hij koopt uit eigen middelen de grond rond de piramide en stelt drie
getrouwde soldaten aan, die hij
een jaarinkomen en een huisje vlak bij de piramide geeft om het monument
te bewaken in de hoop dat zich daar een nederzetting zal ontwikkelen.
In een brief, die wij bij ons onderzoek in de archieven te
Chátillon-sur-Seine aantroffen, schrijft
Marmont verrassend aan Napoleon: 'Ik overweeg om volgend jaar de
piramide met baksteen te
bekleden, zodat dit monument de eeuwen zal trotseren en onze bewondering
voor uw majesteit aan de komende generaties zal tonen.
En even verderop vertrouwt hij Napoleon toe, dat de houten obelisk
vervangen zal worden 'door een reusachtig standbeeld, gemaakt van de
kanonnen die wij op de vijand zullen buitmaken'.
Niets van deze plannen komt uit. Voorjaar 1805 keert het leger voor het
laatst weer terug op de hei en krijgt de piramide haar vier grote
gedenkstenen, waarop de grote heldendaden van Napoleon en zijn legers
zijn gebeiteld.
Eind augustus wordt Marmont troepenmacht naar Zuid Duitsland
gedirigeerd. .
Tot zijn grote spijt mogen hij en zijn leger niet deelnemen aan de slag
bij Austerlitz in het huidige
Tsjechië op 2 december 1805.
Marmont zou nooit meer naar zijn gedenkteken terugkeren.
Koning Lodewijk Napoleon geeft in 1806 de kleine nederzetting, die rond
het kamp was ontstaan,
stadsrechten en de naam Austerlitz ter ere van zijn broer. Vanaf toen
wordt Marmonts monument de 'Pyramide van Austerlitz' genoemd.
Verval, eerste restauratie en toeristische attractie.
Tot zover in het kort deze bijzondere episode uit de Franse Tijd.
Al snel komt de pyramide in verval. In 1808 wordt de houten obelisk
afgebroken en de zoden trappen eroderen weg. Na de omwenteling in 1813
slopen de inwoners alles wat los en vast zit ten eigen nutte.
In 1816 verkoopt de in geldnood verkerende Marmont zijn bezitting aan de
Utrechtse burgemeester en de drie bewakers krijgen een
schadeloosstelling. Hun huisjes worden 20 jaar later afgebroken en een
eerste herberg verschijnt aan de doorgaande weg.
Nog tot diep in de 19de eeuw blijft de pyramide als afgeknotte kegel op
de heidevlakte van verre
zichtbaar .
Dan komt in 1887 de pyramide en grote stukken grond er om heen in bezit
van jonkheer J.B. de
Beaufort, burgemeester van Woudenberg.
De al eerder gestarte bebossing van de heide wordt nu voortvarend
aangepakt.
De Beaufort besluit de pyramide te restaureren.
Hoewel de trappen niet meer terugkomen, laat hij wel in 1894 een nieuwe
obelisk van steen op de
Pyramide bouwen.
Aan de weg komt een.nieuwe uitspanning in rustieke stijl en in het bos
wordt een schietbaan van 150 meter aangelegd.
Na 1900 wordt de pyramide van Austerlitz een toeristische trekpleister
van landelijke bekendheid. De uitspanning wordt gestaag uitgebreid met
diverse attracties.
Voor hele generaties Nederlanders wordt de 'Pyramide van Austerlitz' het
doel van schoolreisjes.
Boudewijn de Groot, onze Nederlandse Bob Dylan, zingt in 1975 over de
Pyramide van Austerlitz en
voelt zich ver weg van huis.
De bekende cabaretiers Wim de Bie en Kees van Kooten veroorzaken in de
jaren 1980 een gigantische verkeersopstopping bij de Pyramide als zij
het op de televisie hebben over de schat van Marmont....
De Pyramide gerestaureerd
Maar wie van vooral de jongere generatie kent nog de Pyramide van
Austerlitz?
Wie weet ook nog dat hier 20.000 man troepen waren gelegerd in een
gigantisch tentenkamp? Kortom,wie kent nog dit bijzondere stukje
vaderlandse geschiedenis?
Ook in Frankrijk is het verhaal van de Marmonts Pyramide nauwelijks
bekend.
Op de zeer uitgebreide Franse website 'Napoleon Premier' is daar niets
over te vinden.
Alleen de biografie van Marmont, die ik in een antiquariaat in Dijon
aantrof, beschrijft de Hollandse
periode van Marmont en de oprichting van de pyramide.
'Waarom nemen Franse reisorganisaties deze piramide niet op in hun
Nederlandse reizen?', zo vraagt de auteur van de biografie zich af.
Het was wel logisch dat ze dat niet doen, want door de weelderige
begroeiing en erosie viel jarenlang ook geen piramide meer te zien.
Enige jaren geleden heeft het College van Gedeputeerde Staten van
Utrecht samen met de eigenaar, het landgoed Den Treek-Henschoten en de
gemeente Woudenberg het plan opgevat om dit bijzondere monument met zijn
boeiende verhaal in oorspronkelijke staat te herstellen, zodat de
Pyramide weer een nieuwe eeuw mee kan.
wat zou er niet aardiger zijn om in 2004, precies 200 jaar na de
oprichting ervan, Marmont gelijk te
kunnen geven met zijn uitspraak: 'Niets rest van dit alles dan de
pyramide, wier duur eeuwig zal zijn.
'(Memoires 1857)'
zie ook:
www.pyramide-austerlitz.nl
Deze tekst komt
uit de toespraak gehouden door D.H. Kok, lid van gedeputeerde staten van
Utrecht
tijdens de presentatie van het restauratieplan voor de Pyramide van
Austerlitz op 19 oktober 2000.
